Bevrijd de ambtenaar… op een slimme manier.

Een eenvoudige rondzendbrief in augustus maakt een einde aan de onzekerheid van een aantal leidende Franstalige ambtenaren. Ja, rookpauzes kunnen beschouwd worden als niet-werktijd. En dus mogen ze hun medewerkers verplichten om hun rookpauzes te tikken. De vakbond maakt er een symbooldossier van dat de pers haalt: ‘l’administration est dans une optique de controle et de répression plus que la motivation.’ (Le Soir). Het verhaal werd opgepikt door Geert Bourgeois en volksvertegenwoordiger Ann Brunseel (DM, 4 Oktober).

De Waalse administratie is niet de enige organisatie die worstelt met het thema vrijheid versus controle. Enkele weken terug vond ook de weerstand tegen een grootschalig leiderschapsprogramma in de FOD Financiën haar weg naar een krant. De argumentatie verbaasde. Het kan toch niet dat een leiderschapsprogramma oproept tot zelfstandig denken? Wij zijn toch ambtenaren en moeten de regels gehoorzamen! Alsof de training voor motiverender omgaan met personeel opriep tot muiterij of anarchie. (De Standaard, 17 September)

Tijdens een recente lunchontmoeting met HR topambtenaren was vrijheid versus controle ook het hoofdthema. Een aantal organisaties organiseren volop voor zelfsturing en ‘bevrijden hun ambtenaren’. Andere organisaties uit de publieke en semi-publieke sector houden vast aan het managementparadigma dat 100 jaar geleden het licht zag met het boek ‘The principles of Scientific Management’ van Frederick Taylor. Industriële efficiëntie! Geöliede machine! Controle!

Dezelfde spanning dook op tijdens een recente boekvoorstelling van Jo Sanders ‘Leiders & Paradoxen’ in het bijzijn van Gents burgemeester Daniël Termont. Natuurlijk stimuleren leiders hun mensen tot het nemen van initiatieven en tot zelfstandigheid. “Maar het mag ook geen Mexicaans leger worden he: iemand moet de beslissingen nemen,” besloot Daniël Termont en bevestigde daarmee het oude, taaie leiderschapsparadigma van de dominante, directieve leider en ‘de rest moet volgen’.

Het debat woedt niet alleen bij de publieke instanties. Ook in privébedrijven en non-for-profit organisaties merk ik vertwijfeling. Een nieuw leiderschapsprogramma voor middle managers slaat bij een aantal organisaties aan: zij willen hun middle management bevrijden en sterker maken. Andere organisaties houden vast aan het top down & controledenken: het middenkader implementeert de strategie zoals die hoger bedacht werd en ‘zoals het hoort’. Leiderschap hoort voor hen thuis aan de top.

Organisaties hebben altijd een evenwicht gezocht en gevonden tussen vrijheid en controle. Mensen zijn in hoge mate irrationele wezens en hebben actieve sturing en controle nodig om collectief te functioneren.Naarmate de samenleving complexer wordt, of in de termen van Thomas Friedman ‘hypergeconnecteerd’ (De Morgen, 3 oktober), is controle en sturing meer en meer aan de orde. We worden in toenemende mate ‘geleefd’.

Terzelfdertijd is vrijheid essentieel, alleen al voor de ethiek in de organisatie. David De Cremer toont in zijn sociaal psychologisch onderzoek mooi aan hoe ‘regels’ er voor zorgen dat mensen stoppen met denken en juist daardoor vatbaar worden voor immoreel gedrag. Je kan er heel wat typisch ‘Belgisch’ gedrag mee verklaren. Vrijheid is even essentieel voor vernieuwingsprocessen in organisaties. Zonder vrije keuze is aanpassing aan de veranderende wereld onmogelijk.

De te stellen vraag is hoe we vrijheid en controle organiseren. Tot op heden hebben we dat in hoge mate rationeel en transactioneel gedaan: we bouwen processen, structuren, systemen en iedereen vult zo goed mogelijk zijn ‘job’ in. Leiderschap in deze context is vooral afspraken maken, richting geven en controleren. We sluiten ‘contracten’ met elkaar en we leven die zo goed mogelijk na.

Het nadeel van dit model is dat het mensen reduceert tot hun job, hun objectief, hun competentieprofiel, hun potentieelscore. Dit werkt wanneer de omgeving stabiel is en voorspelbaar. Voor meer en meer organisaties is dat voltooid verleden tijd. Ik ken weinig organisaties zonder existentiële vragen. Veel evidenties zijn verloren. Volharden in de top down boosheid is geen optie meer. Ook al doen veel organisaties nog alsof: schaduwspelen aan de top waar veel medewerkers verdwaasd naar staan te kijken.

Een deel van het antwoord ligt in het bevrijden van het menselijk potentieel. Slimme organisaties boren alle beschikbare menselijke vermogen aan. Ze beseffen dat het ‘alle hens’ aan dek is. Dit soort leiderschap maakt andere mensen sterker. Ze stimuleren hun mensen tot groei, verantwoordelijkheid, creativiteit. De controle en bindende kracht wordt minder gezocht in procedures, maar in gedeelde waarden, visie en in outputverwachtingen. Zoals gezegd: een andere, wellicht hogere vorm van omgaan met vrijheid en controle.

Ongeveer 100 jaar na Taylor verscheen het boek ‘Freedom, Inc.’ van Carney & Getz (2009). Zij pleiten voor management dat hindernissen en obstakels actief opruimt. Het gaat niet om ‘vrijheid, blijheid’. De boodschap is bewuster omgaan met de essentie van de organisatie en met controle- en sturingsmechanismen. Willen we een tikklokprocedure voor alle rokers instellen omdat enkelen misbruik maken van een bepaalde vrijheid?

Ik hoor het Frank Van Massenhove, voorzitter van de FOD Financiën nog zeggen in mijn gesprek met hem over leiderschap: “Soms herdenken we een regel tientallen keren. Is dat tijdsverlies? Neen. Dat traint ons ethisch denken. Ik geloof in consequent omgaan met waarden.” Frank Van Massenhove en zijn team hebben hun ambtenaren bevrijd. En zorgen terzelfdertijd voor krachtige aansturing van waarden, processen en output. Het kan samengaan.

Any Comment?

Advertisements

About Koen Marichal

Director Future Leadership Initiative at Antwerp Management School
This entry was posted in Comments & events, Dutch and tagged , , , , , , , , . Bookmark the permalink.

3 Responses to Bevrijd de ambtenaar… op een slimme manier.

  1. Dag Koen. Sterke blogpost over een heel actueel thema. Je pent hier een genuanceerde mening neer waar ik het sterk mee eens ben. We moeten onze medewerkers idd op een slimme manier bevrijden en dat is niet evident. Ook in mijn organisatie is de zoektocht naar het evenwicht tussen vrijheid en controle erg moeilijk. Alle tips zijn welkom om dit onderwerp bespreekbaar te maken tussen mensen met heel tegengestelde visies.

  2. Erik Vande Weijer says:

    Straffe analyse. Toevallig ? deze morgen op radio 1 ook Marc Michils over zijn boek waarin hij een gelijkaardig einde van het top down denken vastststelt. De kracht van de zelfbevrijding (oa door sociale media) zou ook van dien aard kunnen zijn dat het organiseren van vrijheid zelfs geen optie meer vormt, maar eerder een vraag van hoe we met deze zelfbevrijde individuen omgaan om ze nog in (grote) organisaties te kunnen (ver)binden.

  3. Bedankt voor de feedback. Ik ben zelf geen believer in de bevrijding door sociale media. De slogans over Society/Leadership/HR… 2.0 of 3.0. klinken soms hol en zijn vaak ‘consultancy driven’ of toepasbaar in specifieke contexten. Mensen zullen nood blijven hebben aan ‘belonging’, ‘identiteit’, ‘purpose’. Geen vrijheid zonder grenzen.

    Ik ben wel van mening dat deze grenzen wel anders ingevuld moeten worden dan vroeger. De huidige batterij managementsystemen schieten tekort om ‘de boel bijeen te houden’. Ze verliezen versneld aan betekenis. Succesvolle organisaties laten die vroegere dogma’s los en zoeken de eenheid op diepere niveaus (waarden, cultuur, ambitie). Ze kunnen lak hebben aan veel procedures omdat ze ‘één’ zijn in hun ambitie of waarden. Om een voorbeeld te geven: je hebt geen functioneringsgesprekken nodig (en ook geen formulieren, trainingen, controle, enz.) als je een open feedbackcultuur hebt en onderhoudt… Je hebt minder overleg nodig als de ambitie collectief is.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s